ଭାଷାଗତ ଅଧିକାର
ଭୁବନେଶ୍ୱର : ଭାରତ ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତି, ଭାଷା, ଧର୍ମ ଏବଂ ଗୋଷ୍ଠୀର ଏକ ଦେଶ ଅଟେ। ଆଜିର ଭାରତର ସ୍ୱରୂପ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାରେ ଭାଷା ଏବଂ ଧର୍ମ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଶହ ବର୍ଷର ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ପରେ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ଦେଶକୁ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ନାମକ ଦୁଇଟି ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ବିଭାଜନ ଫଳରେ ନବଗଠିତ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତ ଅଭୂତପୂର୍ବ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ହିଂସାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା। ଉପନିବେଶ-ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତରେ ଦୁଇଟି ମୌଳିକ ସମସ୍ୟା ଥିଲା: ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସଂଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଶାଳ ଜନସଂଖ୍ୟାର ବିବିଧତାକୁ ସମାହିତ କରିବା। ଏହି ବହୁବିଧ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ସମାବେଶ ଓ ଏକୀକରଣ ଏକ ବଡ଼ ଆହ୍ୱାନ ଥିଲା। ଏହା ଭାରତରେ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଭିନ୍ନ ଜଟିଳ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିଥିଲା। ତେଣୁ, ଭାରତୀୟ ନୀତିକୁ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାନ ଦେବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାର ନୀତି ଭାବରେ ବୁଝାଯାଇପାରେ। ଭାରତୀୟ ନୀତିର ସବୁଠାରୁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବିଷୟ ହେଉଛି କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା 'ବିପରୀତ ଭେଦଭାବ' (reverse discrimination) ନୀତି, ଯାହା ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ତଥା ରାଜ୍ୟ ସିଭିଲ୍ ସର୍ଭିସ୍ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସଂରକ୍ଷଣ ବା 'କୋଟା' (quota) ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ସଂରକ୍ଷଣ ନୀତି ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷଙ୍କ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ବର୍ଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯେ, ଭାରତରେ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁମାନଙ୍କୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବର୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ: ଧାର୍ମିକ, ଭାଷାଗତ, ଜାତିଗତ ଏବଂ ଆଦିବାସୀ। ଏହି ବିଶାଳ ଜନସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଅଧିକାର ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ଦ୍ୱାରା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲଂଘନଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ 'ମୌଳିକ ଅଧିକାର' ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ତଥାପି, ସମ୍ବିଧାନରେ "ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ" (minority) ଶବ୍ଦ ଅଧିକନ୍ତୁ, ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ "ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ" (minority) ଶବ୍ଦର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଜ୍ଞା ନଥିବାରୁ, ଯେତେବେଳେ ଏ ସମ୍ପର୍କିତ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ, ସେତେବେଳେ କିଏ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଏବଂ କିଏ ନୁହଁନ୍ତି, ତାହା ସ୍ଥିର କରିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ପ୍ରାୟତଃ ନ୍ୟାୟପାଳିକା ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏହି ଲେଖାଟି ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତରେ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ନିଭାଯାଇଥିବା ଭୂମିକାର ଐତିହାସିକ ଯାତ୍ରାକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବ। ଏହା ସହିତ, ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରୟାସ କରିବ। ଏଥିପାଇଁ ସମ୍ବିଧାନ ସଭା ତଥା ନ୍ୟାୟିକ ସ୍ତରରେ ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ସଂଘୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରଦାନ ଏବଂ ଭାରତରେ ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେବାକୁ ଥିବା ଭାଷା ନୀତି ଉପରେ ହୋଇଥିବା ଆଲୋଚନା ଓ ବିତର୍କ ଉପରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ସହିତ, ଭାଷାଗତ ବିବିଧତାକୁ କିପରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖାଯାଇପାରିବ ଏବଂ ନିଜ ଭାଷାର ସମର୍ଥନ ଓ ବିକାଶ ଦିଗରେ ଭାଷାଗତ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଗୋଷ୍ଠୀର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭୂମିକା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରାଯିବ। ଭାଷାଗତ ଆଧାରରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତ ନିଜକୁ ପୁନର୍ଗଠିତ କରିଥିବାରୁ ଭାଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଏଠାରେ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି। ଭାରତୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶରେ ଭାଷା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇ ରହିଛି। ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଭାଷା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ହୋଇ ରହିଆସିଛି ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପୁନର୍ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏହାର ପ୍ରତିଫଳନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଭାରତର ସଂଘୀୟ ଢାଞ୍ଚାର ମୂଳାଧାରରେ ଭାଷା ରହିଛି; ଏହା ଏକ ବହୁ-ଭାଷୀ ଓ ବହୁ-ସାଂସ୍କୃତିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଷୋଳ ଶହରୁ ଅଧିକ ପ୍ରକାରର ଭାଷା କୁହାଯାଏ। ମାନବ ଜୀବନ ଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ଗଠିତ, ସୁସଂଗଠିତ, ପ୍ରକାଶିତ ଏବଂ ବିକଶିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଏକ ନାମ ଥିବା ପରି ମୂଲ୍ୟବାନ; ବରଂ ଭାଷା ନଥିଲେ ଆମର କୌଣସି ପରିଚୟ ବା ନାମ ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ମଣିଷର 'ଅହଂ' (ego) କେବଳ ସାମାଜିକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଭାଷା ଉପରେ ହିଁ ଆଧାରିତ। ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ଗୋଷ୍ଠୀ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଷା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଚୟର ମାଧ୍ୟମ ଅଟେ। ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ବ୍ୟତୀତ, ଏହା ଏକ ମୌଳିକ ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକା ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। 'ଜାତି' ବା 'ରାଷ୍ଟ୍ର'ର ଧାରଣା ମଧ୍ୟ 'ଏକକ ଭାଷା'ର ପୂର୍ବ-ସର୍ତ୍ତ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ବିଭିନ୍ନ ବିବାଦର ବିଷୟବସ୍ତୁ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସତ୍ୟ ଯେ ଏକ ସାଧାରଣ ଭାଷା କହୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ିଉଠେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଓ ଆପଣାର ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଚିନ୍ତାଧାରା ଆଦାନପ୍ରଦାନର ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଭାଷା ଲୋକଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରୁଥିବା ସବୁଠାରୁ ନିକଟତର ସେତୁ ସାଜିଥାଏ। ଭାଷା ବିନା ମିଳିତ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଭାଷାକୁ ଏପରି ଏକ ସାମାଜିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ ଯାହା ଆମକୁ ଆମର ସାମାଜିକ ଐତିହ୍ୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ିହେବାକୁ ଏବଂ ସମାଜର ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସଦସ୍ୟ ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ କରିଥାଏ। ସାମାଜିକୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭାଷା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କାରକ ବୋଲି ମନେହୁଏ, ଏପରିକି କୁହାଯାଏ ଯେ "ଭାଷା ବିନା ସମାଜ ଗଠିତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।" ଲୁଡୱିଗ୍ ୱିଟଗେନଷ୍ଟାଇନ୍ (Ludwig Wittgenstein) ତ ଏପରି କହିଛନ୍ତି ଯେ, "ମୋ ଭାଷାର ସୀମା ହିଁ ମୋ ବିଶ୍ୱର ସୀମା।" ଭାଷା କେବଳ ମାନବ ସମାଜର ମୂଳଦୁଆ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବାର ଏକ ଉପକରଣ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ପ୍ରଚଳିତ ସରକାରୀ ଭାଷା କହିବାରେ ଅକ୍ଷମତା ରୋଜଗାର, ଶିକ୍ଷା, ନ୍ୟାୟାଳୟ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ସେବାର ସୁଯୋଗ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ। ଅସମାନ ଭାଷାଗତ ଉପଭୋଗ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଅନ୍ୟାୟର ଏକ ଉତ୍ସ ହୋଇପାରେ ଲାଟିନ୍ ଏବଂ ରେଇକ୍, ଏହି ସ୍ୱୀକୃତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ଯେ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାଷା କହିବାର କ୍ଷମତା କିମ୍ବା ଅକ୍ଷମତା ଅନ୍ୟାୟର ଏକ ରୂପ ଗଠନ କରିପାରେ, ଉଦାରବାଦୀ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଭିମୁଖ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ଯାହା ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଏକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଭାଷା କିମ୍ବା ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ଜନସାଧାରଣ କିମ୍ବା ସାମୂହିକ ମଙ୍ଗଳର ଅଂଶ ବୋଲି ବିବେଚିତ କରିବା ପାଇଁ ସଂଗଠିତ ହେବାର ଅଧିକାରର ଧାରକ ଭାବରେ ଧାରଣା କରେ। ସେମାନେ ଭାଷାଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ରାଜନୀତିକରଣକୁ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି କାରଣ ଏହାର ଫଳାଫଳ ଯାହା ହେଉନା କାହିଁକି, ଏହା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଭାବରେ ହାସଲ ହେବ ଏବଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଚରିତ୍ରର ମୂଲ୍ୟ ରହିବ। ସୌଜନ୍ୟ: MH LODGE AND GROUP ( A Study Centre of Theosophy) ଏହା ଉପରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଗବେଷକ, ଥିଓସୋଫିଷ୍ଟ ତଥା ଲେଖକ ଶ୍ରୀ ଗୌତମ ମହାନ୍ତି ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛନ୍ତି।
